Ontstaan van Ertvelde

(met dank aan mevr. dir. Linda De Buck voor de informatie en de foto's)
… Daar is vooreerst de oudste vermelding van de naam: 1167: Artevelde, waarvan het tweede lid betekent woeste grond, en het eerste deel ons nog steeds voor een taalkundig raadsel plaatst. In een oorkonde van 1182, waarbij graaf Filip van de Elzas belangrijke schenkingen doet aan de abdij Loos, spreekt men van "villa de Arthevelde" wat een veel oudere structuur zou doen vermoeden … ('Geschiedenis van Ertvelde' door Achiel De Vos (1971), blz. 31)

De Hoge Wal

hogewal.jpg


… Onze Hoge Wal tenslotte, zijn wij naar analogie met andere vindplaatsen gaan beschouwen als een woonterp, later door de burggraaf gebruikt als mote voor zijn burcht… ('Geschiedenis van Ertvelde' door Achiel De Vos (1971), blz. 7)
De 'Hoge Wal' is één van de best bewaarde mottekastelen in Vlaanderen. Dit typisch feodaal verschijnsel is de karakteristieke woonst van de toenmalige middelhoge adel. Kenmerkend zijn het opperhof - waarop oorspronkelijk een houten constructie stond voor de verdediging - en een neerhof - met een agrarisch en residentieel karakter. De Hoge Wal wordt voor het eerst vermeld in 1199, waarbij Zeger II, burggraaf van Gent, de stichter is. In 1385 wordt de motte verwoest en nooit meer heropgebouwd. In de jaren '70 werden enkele kleinschalige opgravingen gedaan. Wat er toen is bovengehaald kan in de hal van het Ertveldse gemeentehuis worden bekeken. Het gaat vooral om bakstenen, vloertegels en potscherven uit de 13de en 14de eeuw.

Antwerpse heirweg

heirweg.jpg


… Evenals te Kluizen zijn in het Ertveldse landschap twee duidelijk afgebakende zones te onderscheiden: een heide- en een moerassig deel. Het heidedeel strekt zich uit als een langgerekt lint langsheen de Antwerpse heerweg, die Ertvelde van oost naar west doorkruist. Hier ontstonden de oudste en belangrijkste gehuchten: in het uiterste oosten Rieme (1205: de riemen) en in het westen van de gemeente: ter Venen (1439: ter vene) … ('Geschiedenis van Ertvelde' door Achiel De Vos (1971), blz. 6)
… Dat precies op deze hoogtekam de Antwerpse heerweg moest ontstaan ligt voor de hand … … Eertijds stond tussen Rieme en Ertvelde-dorp een linde, die aanduidde dat men precies halfweg de afstand tussen Antwerpen en Brugge had afgelegd … ('Geschiedenis van Ertvelde' door Achiel De Vos (1971), blz. 8)
… De eigenaardige structuur van het stratennet achter het dorp van Ertvelde, wordt verklaard door de bocht, die de Antwerpse heerweg hier nam, richting Molenstraat. De heerweg liep dan verder richting Benningstraat, Heifortstraat naar Ter Venen, om het grondgebied Ertvelde te verlaten langs Oosteeklo, richting Lembeke en Eeklo. Te Eeklo noemt men hem in 1556: "den grooten heerwech die loopt van Eecloo naar Hertvelde" … … Tot in de 16de eeuw bleef de heerweg de voornaamste verkeersader door Ertvelde. Militairen, maar ook Engelse kooplui, maakten toen geregeld gebruik van deze weg. Bij het graven van de Sasse Vaart, werd een brug geslagen te Rieme, precies op de plaats waar de heerweg de vaart moest kruisen … … Precies op de kruising van de Biervlietse Gentweg (het meest noordelijk deel is nu de Holstraat) met de Antwerpse heerweg, is de parochie Ertvelde ontstaan … ('Geschiedenis van Ertvelde' door Achiel De Vos (1971), blz. 9)

Goed ter Avrije

ter Avrije1.jpg


… De Averij was een dunbevolkte plattelandsheerlijkheid, waar in die tijd slechts 16 à 17 families woonden, los van elke dorpskern … ('Geschiedenis van Ertvelde' door Achiel De Vos (1971), blz. 88)
… Het Goed ter Averij
ter Avrije2.jpg


De geschiedenis van de hoeve hangt samen met het ontstaan van die heerlijkheid in 1227. Zoals alle belangrijke goederen bestond het uit een opper- en een neerhof. Het opperhof diende als verblijfplaats voor de heren, terwijl het neerhof als landbouwuitbating verhuurd werd. Wij beschikken over een uitgebreid pachtcontract van dit laatste. Jan van der Houven huurde het in 1524 van Filiep van de Kethulle voor 9 £ gr. Het is hem verboden ganzen en eenden te houden en hij heeft geen recht op de vogelrij of de visserij binnen de heerlijkheid … ('Geschiedenis van Ertvelde' door Achiel De Vos (1971), blz. 382)
Het 'Goed ter Avrije is momenteel een omwalde hoeve, van oorsprong bestaande uit een opper- en neerhof met allerlei dienstgebouwen. De hoeve bepaalt zijn plaats in de lokale geschiedenis als zetel van de gelijknamige heerlijkheid - een lening (1227) van Johanna van Constantinopel aan Walterus de la Haverie. De gebouwen werden in 1771 vernieuwd.

Gemeentehuis

gemeentehuis.jpg


…De lokalen waarover deze secretarissen in de 19de eeuw beschikten, waren gewoonlijk niet al te comfortabel, meestal de gelagzaal van één of andere dorpsherberg. Vóór 1840 diende de herberg 'de Leopoldus', bewoond door Francies Xavier de Vriendt als gemeentehuis, waar men slechts over één enkel lokaal beschikte. De archiefstukken werden bewaard ten dele bij de secretaris en ten dele bij de burgemeester. Men zocht ondertussen naar een grotere vergaderzaal. Deze werd gratis aangeboden door François Van de Voorde, eveneens herbergier op het dorp, die naast een benedenzaal voor de secretarie ook een grote kamer boven kon ter beschikking stellen. In 1870 werd naast dit 'oud' gemeentehuis een nieuw gemeentehuis en onderwijzerswoning gebouwd. Een gedenkplaat herinnert aan dit feit… ('Geschiedenis van Ertvelde' door Achiel De Vos (1971), blz. 621-623)
… Het in 1870 gebouwde gemeentehuis en de erbijhorende onderwijzerswoonst in Ertvelde waren zwaar beschadigd door beschieting en plundering. In 1921 is men volop bezig met herstellingswerken uit te voeren… ('Geschiedenis van Ertvelde' door Achiel De Vos (1971), blz. 635)
Het 'Gemeentehuis van Ertvelde' was eerst gevestigd in een café, nu bekend als 'Oud Gemeentehuis'. Kort voor 1846 kocht de gemeente een aanpalende hofstede met omliggende gronden tegenover de pastorie. Het huis, langs de straat, diende als onderwijzerswoning, terwijl achteraan de school opgericht werd. In 1870 werd het schoolgebouw volledig vernieuwd waarbij vooraan een volwaardig gemeentehuis kwam. Naar verluidt ondernam men tijdens de oorlogsjaren 1940-1945 verscheidene, inwendige verbouwingen. De laatste grote onderhoudswerken dateren van 1954 en 1958. Toen cementeerde men de voorgevel en kregen trap- en raadzaal hun huidig uitzicht.

Bunkers

bunker.jpg


… Vermelden wij nog dat door de 'opgeëisten' onder Duitse leiding, te Kluizen en Ertvelde, een reeks bunkers werden gebouwd, in de loop van het jaar 1918, deel uitmakende van een versterkte linie tegen de Scheldemonding. Deze 'onderstanden' zoals zij in de volksmond genoemd worden hebben reeds meer dan 50 jaar de tijd getrotseerd en zijn nu trouwe bakens in het landschap geworden, stille getuigen van de eerste wereldoorlog. De opmars van de geallieerden ging in 1918 gelukkig zo snel, dat zij niet hoefden gebruikt te worden … ('Geschiedenis van Ertvelde' door Achiel De Vos (1971), blz. 629)

De stenen korenwindmolen

korenmolen2.jpg


… De oudste industriële kernen van een dorpsgemeenschap zijn steeds de molens en de brouwerijen geweest. Zij beheersten de economie van het dorp, mede door hun persoonlijke familiale invloed. Deze beroepen gingen inderdaad meestal van vader op zoon over. In ons eerste deel bespraken wij reeds de vier andere molens binnen ons gebied: de burggrafelijke molen in de Molenstraat, de Riememolen, de abdijmolen te Kluizen en de molen op het Zandeken. Omstreeks 1798 kwam daar nog een vijfde molen bij: de nog bestaande stenenmolen, thans geklasseerd. Wij willen dan ook met deze laatste beginnen. Bij gebrek aan documenten, kunnen wij de oorspronkelijke eigenaar niet met zekerheid achterhalen. Zeker is het in elk geval dat Petrus-Cornelus Genbrugge de molen reeds bezat en exploiteerde in de Franse tijd en nog in 1835, dat er in 1862 een verdeling plaats greep tussen zijn kinderen Jan, Bernard en Ferdinand Genbrugge die hem in 1874 verkochten aan Eugeen Neyt.
korenwindmolen2.jpg


Sindsdien bleef hij onafgebroken in dezelfde familie. In 1925 kwam hij in gemeenschappelijk bezit van de kinderen Helena, Joannes, Marie en Cyriel Neyt. Na opeenvolgende sterfgevallen kwam hij in 1953 volledig in handen van de huidige erfgenaam-uitbater, de heer Cyriel Neyt, die tot voor kort de molen nog in bedrijf hield. In elke geval is hij de laatst overgeblevene van de molens te Ertvelde en is zijn silhouet als een baken in het landschap merkbaar … ('Geschiedenis van Ertvelde' door Achiel De Vos (1971), blz. 745)
rosmolen.jpg


De stenen korenwindmolen van Ertvelde werd omstreeks 1798 gebouwd en is nog steeds maalvaardig. Hij is sinds 1970 een beschermd monument. In 1986 werd deze molen gerestaureerd. De molenaar, Johan Van Holle, maalt nog op de oude traditionele en gezonde manier alle inlands graansoorten, zowel voor bakkers als voor boeren: baktarwe, voertarwe, rogge, gerst, haver en maïs. De stenenwindmolen met bijbehorende rosmolen is uniek in Vlaanderen en kan nog steeds bezichtigd worden in Ertvelde. Een rosmolen is een molen om graan te malen wanneer het windstil is. De rosmolen is een gebouwtje met acht zijden. De molen draait rond een staande as door het dak en wordt in beweging gebracht door een paard.

Pompstation

waterzuivering.jpg


…De zetel van de watering is gevestigd te Ertvelde. Als voornaamste realisaties van de watering binnen het gebied van Ertvelde noteren wij: een nieuw verbindingskanaal vanaf de Spiegelstraat tot aan Schrankensbrug (verbinding met de Averijvaart) en de erbijhorende kunstwerken (2 bruggen), voltooid in 1968 en de oprichting van een pompstation te Spiedam langs de Averijvaart, om het waterpeil op het gepaste niveau te houden… ('Geschiedenis van Ertvelde' door Achiel De Vos (1971), blz. 998) …Het pompstation, waarvan wij hoger gewag maakten, is noodzakelijk geworden, omdat de Averijvaart nu bijna gans de afwatering van het Meetjesland vanaf het munitiedepot te Eeklo voor zijn rekening neemt… ('Geschiedenis van Ertvelde' door Achiel De Vos (1971), blz. 1000) …Om het water 1,30 m lager te houden te Ertvelde en Kluizen, dan voorheen het geval was, dienen zeven openschroefpompen geplaatst met een capaciteit van 50 m3 per minuut. Daarnaast is er nog een afzonderlijke pomp voor het rioolwater…
…BESLUIT: Het grondgebied van Ertvelde, ressorteert voor een klein deeltje onder de Isabellawatering en voor het grootste gedeelte onder de watering van de Burggravenstroom. Deze watering werd opgericht in 1810. Zij omvatte een gebied van circa 9000 ha. Ertvelde en Kluizen lagen bijna volledig in de watering. Door tegenstrijdige belangen en gebrek aan eensgezindheid werd de watering in 1895 ontbonden. Tengevolge van deze ontbinding ontstonden talrijke watermiseries o.a. overstromingen te Kluizen in 1925-1926 en 1928… …Als voornaamste verwezenlijkingen van de watering binnen Ertvelde noteren wij: het graven van een nieuw afvoerkanaal Spiegelstraat-Averijvaardeke en het oprichten van een pompstation te Spiedam… ('Geschiedenis van Ertvelde' door Achiel De Vos (1971), blz. 1001)

Oorlogsmonument

standbeeld.jpg


… Reeds op 23 oktober 1914 rukten de Duitsers Ertvelde en Kluizen binnen. Zij zouden er meer dan 4 jaar blijven. Daarenboven hadden zij bijzondere plannen met Ertvelde. Het genoot namelijk de twijfelachtige eer, een "Kommandantur" te herbergen in het Etappengebied, d.i. het gebied onmiddellijk achter de frontlijn… ('Geschiedenis van Ertvelde' door Achiel De Vos (1971), blz. 624) … Tenslotte betaalden zowel Ertvelde als Kluizen hun tol van mensenlevens aan het oorlogsgebeuren. Van de 67 opgeroepenen van Kluizen keerden er 13 niet meer terug. Ertvelde telde 19 gesneuvelden. Er waren heel wat burgerlijke slachtoffers… ('Geschiedenis van Ertvelde' door Achiel De Vos (1971), blz. 631-633) … Te Ertvelde trok op 21 september 1919 een luisterrijke vredestoet door de straten, bestaande uit 24 groepen. Op 7 juni 1925 greep de onthulling plaats van het monument der gesneuvelden door staatsminister Alois Van de Vijvere, die toen plechtig op het gemeentehuis ontvangen werd… ('Geschiedenis van Ertvelde' door Achiel De Vos (1971), blz. 634)

Onze-Lieve-Vrouw van Stoepe

stoepe.jpg


Rondom de bedevaartkapel van "Onze-Lieve-Vrouw van Stoepe"- omgeven door groen en bomen - bevindt zich een ommegang met vijftien kapelletjes met de mysteries van Onze-Lieve-Vrouw, geschonken na een miraculeuze genezing door de heer J. Van Kerckvoorde in 1731. In één van de kapelletjes van de kruisweg werd een obus uit de Eerste Wereldoorlog ingemetseld. De oudste vermelding van het bedevaartkerkje, dat in 1677 en 1774 werd vergroot, dateert van 1457. Dit geheel ligt ten noorden van de deelgemeente Ertvelde, aan de grens met Assenede. In de 19de eeuw werd ze terug vernieuwd. Het 18de eeuwse beschermde orgel werd in 1961 gerestaureerd.

Waterspaarbekken

waterzuivering kluizen.jpg


Op de grens met Ertvelde (Kluizen) en Sleidinge baat de Vlaamse Maatschappij voor Watervoorziening een drinkwaterproductiecentrum uit met een dagcapaciteit van 40 000 m3. Daartoe werd reeds in 1974 een eerste 55 ha groot bovengronds waterspaarbekken opgericht dat recent - in 1996 - werd uitgebreid met een tweede spaarbekken van 45 ha, zodat de totale opslagcapaciteit thans 11 miljoen m3 bedraagt. Het drinkwaterproductiecentrum Kluizen voorziet grotendeels het Meetjesland en het Land van Waas van kwaliteitsvol drinkwater.